Türkiye’de özellikle çok çocuklu ailelerde, miras yoluyla intikal eden tarım arazilerinin paylaşılması, kuşaklar boyunca aile içerisinde uyuşmazlıkların başlıca kaynaklarından biri olmuştur. Mirasın intikaliyle birlikte birden fazla mirasçının aynı taşınmaz üzerinde hak sahibi olması; elbirliği ve paylı mülkiyet ilişkilerini, kullanım ve gelir paylaşımını, taşınmazın devrini ve nihayetinde ortaklığın sona erdirilmesini gündeme getirmektedir.
Tarım arazilerinde ise mesele, sıradan bir taşınmaz paylaşımının çok ötesine geçmektedir. Tarımsal üretimin devamlılığı, arazilerin bölünmesine ilişkin yasal sınırlamalar ve mirasçıların taşınmaz üzerindeki fiilî kullanım biçimleri, hukuki paylaşımı oldukça karmaşık hâle getirmektedir.
Bu nedenle miras yoluyla intikal eden tarım arazileri, zaman içerisinde kardeşler ve diğer mirasçılar arasında bitmek bilmeyen tartışmaların konusu hâline gelebilmekte; başlangıçta yalnızca bir mülkiyet meselesi olan uyuşmazlıklar, aile bireylerinin birbirlerine karşı dava açtığı uzun ve yıpratıcı hukuki süreçlere dönüşebilmektedir. Tüm bu süreç içerisinde aile bireyleri arasında yaşanan kırgınlıklar da buna eklenince işin içinden çıkılamaz bir hale gelmektedir.
Ne yazık ki uygulamada bu sorun, zamanla biz hukukçular açısından dahi bir tür “öğrenilmiş çaresizlik” hâline gelebilmektedir. Oysa doğru hukuki planlama ve tarafların gerçek iradelerini gözeten bir paylaşım modeliyle, mirasın aile bağlarını zedeleyen bir uyuşmazlık olmaktan çıkarılması mümkündür.
Bu çalışmada; miras yoluyla intikal eden tarım arazilerinde elbirliği ve paylı mülkiyet ilişkileri, mirasçıların hakları, tarımsal arazilerin paylaşımına ilişkin yasal sınırlamalar ve aile içi uyuşmazlıkların önüne geçilebilmesi için uygulanabilecek hukuki yöntemler ele alınacaktır.
Elbirliği Mülkiyeti Nedir?
Konuyu daha anlaşılır hâle getirmek için somut bir örnek üzerinden ilerleyelim.
Mersin'in Silifke ilçesinde yaşayan Ali Amca vefat etmiştir ve geride beş çocuğu ile 20 dönümlük bir tarım arazisi bıraktığını varsayalım. Ali Amca'nın beş çocuğunun tamamı mirasçı olmuş ve söz konusu taşınmaz miras yoluyla bu beş kardeşe intikal etmiştir.
Mirasın açılmasıyla birlikte, mirasçılar arasında kural olarak miras ortaklığı doğar. Mirasçılar, mirasın paylaşılmasına kadar terekeye elbirliği hâlinde sahip olurlar. Bu durumda mirasçıların her birinin taşınmaz üzerinde belirli ve bağımsız bir fiziksel bölümü bulunmaz. Başka bir ifadeyle, 20 dönümlük arazinin “bu 4 dönümü benim, şu 4 dönümü kardeşimin” şeklinde kendiliğinden bölünmüş olduğu kabul edilmez. Amaç tüm kardeşlerin onayı olmaksızın miras paylaşımının yapılmasının önüne geçmek ve oluşabilecek türlü haksızlıkların yolunun kapatılmasıdır.
Beş kardeşin tamamı, taşınmazın tamamı üzerinde birlikte hak sahibidir. Bu durum elbirliği mülkiyeti olarak ifade edilir.
Paylı Mülkiyet Nedir?
Şimdi aynı örneğimizi bir adım daha ileri götürelim.
Ali Amca'nın beş çocuğunun, mirasın paylaşılması veya başka bir hukuki işlem sonucunda taşınmaz üzerinde paylı mülkiyet ilişkisine geçtiğini varsayalım.
Bu durumda artık her bir kardeşin taşınmaz üzerinde belirli bir payı bulunmaktadır. Örneğin beş kardeşin eşit mirasçı olduğunu kabul edersek, her birinin taşınmaz üzerinde 1/5 oranında payı olacaktır.
Ancak burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: Her kardeşin 1/5 pay sahibi olması, arazinin fiziksel olarak beş parçaya ayrıldığı anlamına gelmez. Her bir paydaş, hukuken taşınmazın tamamı üzerinde kendi payı oranında hak sahibidir.
Örneğin kardeşlerden biri “Benim 1/5 payım yola, yakın olan 4 dönümlük kısımdır.” diyerek tek taraflı olarak belirli bir bölümü kendi kullanımına alamaz. Taşınmazın fiilî kullanımının nasıl olacağı ayrıca düzenlenmediği sürece, paylı mülkiyet ilişkisinin kendisi fiziksel bir bölüşüm yaratmaz.
İşte uygulamada uyuşmazlıkların önemli bir kısmı tam da bu noktada ortaya çıkmaktadır. Mirasçılar çoğu zaman “payım belli, o hâlde yerim de belli” şeklinde düşünmekte; ancak hukuki pay ile taşınmazın fiilî olarak bölünmüş olması aynı şey değildir.
Peki yerleri fiilen nasıl belirliyorlar?
Paydaşlar kendi aralarında kullanma ve yararlanma konusunda anlaşma yapabilirler. Örneğin:
Şit → arazinin kuzey kısmındaki 4 dönümü,
Halil → güney kısmındaki 4 dönümü,
Meryem → doğu kısmındaki 4 dönümü,
Başak → batı kısmındaki 4 dönümü,
Dursun→ ortadaki 4 dönümü
kullanacak şekilde bir fiilî kullanım düzeni oluşturabilirler.
Ancak burada çok önemli bir ayrım var:
Bu şekilde arazinin kullanımının belirlenmesi, tek başına tapuda fiziksel olarak 5 ayrı taşınmaz oluşturmaz.
Tapuda hâlâ tek bir 20 dönümlük taşınmaz ve beş kişinin 1/5'er payı bulunabilir.
Hatta paydaşlar daha sağlam bir düzenleme yapmak isterlerse, aralarında kullanma ve yararlanma anlaşması yapabilir ve belirlenen kullanım biçiminin tapu siciline şerh edilmesini sağlayabilirler. Böylece ileride “Ben burayı kullanacaktım, sen neden kullanıyorsun?” şeklindeki uyuşmazlıkların önüne geçilmesi amaçlanabilir.
Ama tarım arazilerinde iş burada daha da ilginçleşiyor. Çünkü “Herkes kendi 4 dönümünü alsın” demek, arazinin hukuken gerçekten 4'er dönümlük beş ayrı parçaya bölünebileceği anlamına gelmiyor. Burada 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ile getirilen özel düzenlemeler yer almaktadır. Bu düzenlemelerle tarım arazilerinin ekonomik bütünlüğünün korunması ve belirli büyüklüklerin altında parçalanmasının önlenmesi amaçlanmıştır. Bu nedenle mirasçıların kendi aralarında “herkes kendi bölümünü kullansın” şeklinde anlaşmaları ile taşınmazın hukuken ifraz edilerek ayrı parseller hâline getirilmesi birbirinden farklı hukuki işlemlerdir.
Peki ya paydaşlar arasında fiilî bir kullanım düzeni oluşturulmuşsa ve taraflardan biri kendisine bırakılan bölümü kullanmaya devam ederken diğer paydaşların haklarını ihlal ediyorsa ne olacaktır? Bu durumda kullanımın hukuki niteliği, diğer paydaşların talep edebileceği haklar ve uyuşmazlığın nasıl çözüleceği ayrıca değerlendirilmelidir.
Bu konu ise başlı başına ayrı bir hukuki inceleme gerektirmektedir.
Miras dilimize Arapça (wrs) kökünden gelir ميراث " kalıt, varis olunan şey" anlamına gelir.
Bütün o kara yastan, bu nurlu ihtirastan
Bir demet kafiyedir dehre kalacak mîrâs.
-Enis Behiç Koryürek
Bu internet sitesinde yer alan bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş niteliği taşımaz ve reklam amacı gütmez. Her uyuşmazlık kendi özel koşulları içinde değerlendirilmelidir. Site içeriği Türkiye Barolar Birliği Reklam Yasağı Yönetmeliği'ne uygun olarak hazırlanmıştır.
Bu konuda görüşmek isterseniz
Dosyanızın durumunu değerlendirmek için randevu talebi bırakabilir veya doğrudan arayabilirsiniz.
